Dün izlediğiniz bir videonun konusunu hatırlıyorsunuz ama ayrıntıları bir türlü aklınıza getiremiyorsunuz. Geçen hafta öğrendiğiniz bir bilgiyi bugün hatırlamakta zorlanıyor, birkaç kez okuduğunuz bir kitabın önemli bölümlerini zamanla unutuyorsunuz. Hatta bazen bir odaya girip ne yapacağınızı bile unutabiliyorsunuz.
Peki, neden çabuk unutuyoruz? Beynimiz öğrendiğimiz bilgileri gerçekten siliyor mu, yoksa bu bilgilere ulaşmakta mı zorlanıyoruz?
Unutkanlık çoğu zaman hafızamızın yetersiz olduğunu düşündürse de bilimsel araştırmalar daha karmaşık bir tablo ortaya koyuyor. İnsan hafızası, karşılaştığı her bilgiyi eksiksiz biçimde kaydeden bir kamera gibi çalışmıyor. Öğrenme, bilgilerin kalıcı hale gelmesi ve gerektiğinde hatırlanması birbirinden farklı süreçler içeriyor.
Üstelik unutmak, her zaman bir sorun olduğu anlamına gelmiyor. Beynimizin bilgileri işlemesi, düzenlemesi ve değişen koşullara uyum sağlamasıyla da ilişkili olabiliyor.
İçindekiler
Hafızamız Nasıl Çalışıyor?
Bir bilgiyi hatırlayabilmemiz için öncelikle onu öğrenmemiz, ardından hafızamızda belirli ölçüde korumamız ve ihtiyaç duyduğumuzda yeniden hatırlayabilmemiz gerekiyor. Psikolojide bu süreçler genel olarak kodlama, depolama ve geri çağırma kavramlarıyla açıklanıyor.
Kodlama, karşılaştığımız bilginin hafızada işlenmeye başlanmasıdır. Depolama, bu bilginin zaman içinde korunmasıyla ilgilidir. Geri çağırma ise daha önce öğrenilen bir bilgiye yeniden ulaşabilmeyi ifade eder.
Örneğin yeni tanıştığınız bir kişinin adını düşünün. Tanışma sırasında dikkatiniz başka bir yerdeyse adı yeterince iyi öğrenememiş olabilirsiniz. Adı öğrenmiş olsanız bile aylar sonra hatırlamakta zorlanabilirsiniz. Bazen de ismi hatırlayamadığınız halde onu yeniden duyduğunuzda hemen tanırsınız.
Bu örnekler, unutmanın her zaman aynı nedenden kaynaklanmadığını gösteriyor. Bazı bilgiler başlangıçta yeterince öğrenilmiyor, bazılarını zaman içinde hatırlamak zorlaşıyor, bazılarına ise uygun bir ipucu olmadan ulaşamıyoruz.
Dolayısıyla bir şeyi hatırlayamamak, o bilginin mutlaka hafızadan tamamen silindiği anlamına gelmiyor.
Unutma Eğrisi Nedir? Beynimiz Bilgileri Ne Kadar Sürede Unutuyor?
Unutma üzerine yapılan bilimsel çalışmaların en bilinenlerinden biri Alman psikolog Hermann Ebbinghaus tarafından gerçekleştirildi. Ebbinghaus, 19. yüzyılda yaptığı deneylerde öğrendiği anlamsız hece dizilerini belirli süreler sonra yeniden öğrenmeye çalışarak hafızanın zaman içindeki değişimini inceledi. Bu araştırmalar, günümüzde unutma eğrisi olarak bilinen yaklaşımın temelini oluşturdu.
Unutma eğrisinin temel fikri, yeni öğrenilen bazı bilgilerin özellikle öğrenmeden sonraki dönemde hızla unutulabildiği, zaman geçtikçe unutma hızının değişebildiğidir. Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: İnternette sıkça karşılaştığımız “İnsan öğrendiklerinin belirli bir yüzdesini 24 saat içinde unutur” şeklindeki kesin ifadeler, herkes ve her bilgi için geçerli bilimsel kurallar değildir.
Unutma hızı; öğrenilen bilginin türüne, ne kadar iyi öğrenildiğine, önceki bilgilerimizle ilişkisine, tekrar edilip edilmediğine ve hatırlama koşullarına bağlı olarak değişebilir. 2015 yılında Jaap Murre ve Joeri Dros tarafından yayımlanan bir araştırma, Ebbinghaus’un klasik unutma eğrisini benzer bir deneysel yaklaşımla yeniden inceleyerek temel unutma örüntüsüne ilişkin bulgular sundu.
Bu nedenle unutma eğrisini, herkesin hafızasını aynı biçimde açıklayan değişmez bir formül olarak değil, öğrenilen bilgilerin zaman içerisinde nasıl daha zor hatırlanabilir hale gelebildiğini gösteren bilimsel bir model olarak değerlendirmek daha doğru olur.
Bir Bilgiyi Okumak, Gerçekten Öğrenmek Anlamına Geliyor mu?
Bir kitabın aynı sayfasını birkaç kez okuduğunuzda metin giderek daha tanıdık gelmeye başlar. Bu tanıdıklık hissi, bazen konuyu tamamen öğrendiğimizi düşünmemize neden olabilir. Ancak bir bilgiye aşina olmak ile o bilgiyi gerektiğinde bağımsız biçimde hatırlayabilmek aynı şey değildir.
Örneğin bir konuyu çalıştıktan hemen sonra sorulan sorulara kolayca cevap verebilirsiniz. Fakat birkaç gün sonra aynı bilgiyi hiçbir kaynağa bakmadan açıklamanız istendiğinde zorlanabilirsiniz. Bunun nedeni, okuma sırasında bilginin gözümüzün önünde olmasıyla hafızamızdan bağımsız şekilde geri çağırılması arasında önemli bir fark bulunmasıdır.
2006 yılında Henry Roediger ve Jeffrey Karpicke tarafından gerçekleştirilen deneylerde, öğrenilen bilgileri yalnızca yeniden okumanın yerine hatırlamaya çalışmanın, daha sonraki hatırlama performansını artırabildiği gösterildi. Araştırmanın dikkat çekici yanı, tekrar okumanın kısa vadede daha kolay veya güven verici hissettirebilmesine rağmen, kendini sınamanın uzun vadeli hatırlamada daha avantajlı olabilmesiydi.
Kısacası, bir bilgiyi gördüğümüzde tanımamız, onu ihtiyaç duyduğumuzda mutlaka hatırlayabileceğimiz anlamına gelmiyor.
Neden Bazı Bilgileri Kolayca Hatırlarken Bazılarını Unutuyoruz?
Çocukluğumuzdan bir olayı yıllar sonra bile hatırlarken dün okuduğumuz bir metnin ayrıntılarını unutabiliyoruz. Bunun tek bir açıklaması yok.
Dikkat, öğrenme sürecinde önemli bir rol oynuyor. Bir bilgiyle karşılaştığımız sırada aynı anda başka şeylerle ilgileniyorsak o bilginin yeterince işlenmesi zorlaşabiliyor.
Özellikle dijital bildirimler, sürekli görev değiştirme ve yoğun bilgi akışı, dikkatimizi tek bir konuya yöneltmemizi güçleştirebiliyor. Bu konuda daha fazla bilgi edinmek ve günlük hayatta uygulanabilecek yöntemleri keşfetmek için Odaklanma Sorununu Aşmanın Bilimsel Yolları: Dikkat Dağınıklığına Karşı 7 Strateji başlıklı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Bilgilerin mevcut bilgilerimizle ilişkilendirilmesi de önem taşıyor. Daha önce bildiğimiz bir konuyla bağlantı kurabildiğimiz yeni bilgileri anlamlandırmak genellikle daha kolay oluyor. Buna karşılık birbirinden kopuk ve anlam veremediğimiz ayrıntıları hatırlamak daha fazla çaba gerektirebiliyor.
Ayrıca yeni öğrenilen bilgiler, daha önce veya daha sonra öğrenilen benzer bilgilerle karışabiliyor. Psikolojide girişim olarak ele alınan bu durum, hatırlama güçlüğünün nedenlerinden biri olarak kabul ediliyor.
Örneğin birbirine benzeyen iki şifreyi, farklı kişilere ait benzer isimleri ya da art arda öğrenilen yabancı kelimeleri karıştırmamız bu tür etkileşimlerle ilişkili olabilir.
Hatırlama sırasında kullandığımız ipuçları da önemlidir. Bazen bir kokunun, fotoğrafın veya tanıdık bir mekânın yıllar önce yaşadığımız bir olayı hatırlatması bunun günlük yaşamdaki örneklerinden biridir.
Uykusuzluk Hafızayı Gerçekten Etkiliyor mu?
Uyku, yalnızca dinlenmek için gerekli bir süreç değildir. Öğrenilen bilgilerin hafızada pekiştirilmesi açısından da önemli bir rol oynar. Bilimsel araştırmalar, uykunun özellikle yeni öğrenilen bilgilerin daha kalıcı hale gelmesini sağlayan süreçlerle ilişkili olduğunu gösteriyor.
Björn Rasch ve Jan Born tarafından 2013 yılında yayımlanan kapsamlı bir bilimsel derleme, uykunun hafıza oluşumu ve pekiştirilmesi üzerindeki etkilerini ayrıntılı biçimde ele aldı. Bu durum, uykunun öğrenmenin yerine geçtiği anlamına gelmiyor. Ancak iyi bir öğrenme sürecinin yalnızca bilgiye maruz kalmaktan ibaret olmadığını gösteriyor.
Özellikle yoğun çalışılan dönemlerde uykudan sürekli ödün vermek, dikkat ve öğrenme performansını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle verimli çalışmayı yalnızca masa başında geçirilen saatlerle ölçmek doğru değildir.
Öğrendiklerimizi Daha Uzun Süre Nasıl Hatırlayabiliriz?
Unutmayı tamamen ortadan kaldırmak mümkün değil. Ancak öğrenme alışkanlıklarımızı değiştirerek bilgileri daha uzun süre hatırlama olasılığımızı artırabiliriz. Bu konuda en güçlü bilimsel kanıtlardan bazıları, aktif hatırlama ve aralıklı tekrar yöntemlerini destekliyor.
Aktif Hatırlama: Bilgiyi Tekrar Okumak Yerine Hatırlamaya Çalışın
Aktif hatırlama, öğrenilen bir bilgiyi kaynağa bakmadan zihinden geri çağırmaya çalışmak anlamına geliyor. Örneğin bir yazıyı okuduktan sonra hemen yeniden okumak yerine kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: “Bu yazının en önemli üç fikri neydi?”
Ardından hatırladıklarınızı kendi cümlelerinizle açıklamayı deneyebilirsiniz. Unuttuğunuz veya yanlış hatırladığınız noktaları kontrol etmek, eksik bilgilerinizi fark etmenize yardımcı olur.
Bu yöntemin önemli özelliği, hafızayı yalnızca ölçmekle kalmayıp öğrenme sürecine de katkıda bulunabilmesidir.
Aralıklı Tekrar: Bilgiyi Zamana Yayarak Çalışın
Bir bilgiyi tek oturuşta defalarca tekrar etmek yerine farklı zamanlarda yeniden ele almak, kalıcı öğrenme açısından daha etkili olabilir.
Örneğin bugün öğrendiğiniz bir konuyu ertesi gün kısaca hatırlamaya çalışabilir, birkaç gün sonra yeniden gözden geçirebilir ve ilerleyen haftalarda tekrar sınayabilirsiniz.
Burada herkes için geçerli tek bir tekrar takvimi bulunmuyor. Uygun aralıklar, öğrenilen bilginin zorluğuna ve ne kadar süre hatırlanmasının hedeflendiğine göre değişebilir.
John Dunlosky ve çalışma arkadaşlarının 2013 yılında yayımladığı kapsamlı incelemede, kendini sınama ve zamana yayılmış çalışma, değerlendirilen öğrenme yöntemleri arasında en yüksek genel yararlılık düzeyine sahip teknikler olarak öne çıktı.
Yeni Bilgileri Önceden Bildiklerinizle İlişkilendirin
Yeni bir bilgiyi ezberlemeye çalışmak yerine neden önemli olduğunu, nasıl çalıştığını ve daha önce bildiklerinizle nasıl bağlantı kurduğunu düşünmek öğrenmeyi destekleyebilir.
Örneğin yeni öğrendiğiniz bir kavramı günlük yaşamdan bir örnekle açıklamak veya konuyu hiç bilmeyen birine anlatıyormuş gibi kendi cümlelerinizle ifade etmek, anlamayı derinleştirmeye yardımcı olabilir.
Önemli olan yalnızca bilgiyi tekrar görmek değil, onun üzerinde düşünmek ve anlamlı bağlantılar kurmaktır.
Hafızanızı Test Edin: Küçük Bir Hatırlama Deneyi
Şimdi öğrendiklerimizi günlük yaşamda gözlemleyebileceğimiz basit bir deneme yapalım.
Aşağıdaki on kelimeyi yaklaşık 30 saniye boyunca inceleyin:
Deniz – Kalem – Pencere – Limon – Saat – Orman – Kitap – Yıldız – Bardak – Bisiklet
Ardından kelimelerin bulunduğu bölümü kapatın. Bir veya iki dakika boyunca başka bir işle ilgilenin. Daha sonra hiçbir yere bakmadan hatırladığınız kelimeleri bir kâğıda yazın.
Kaç kelimeyi hatırlayabildiniz? Kelimelerin sırasını da hatırlıyor musunuz? Bazı kelimeler diğerlerinden daha kolay mı aklınıza geldi?
Şimdi aynı kelimeleri yeniden inceleyin. Bu kez kelimeler arasında küçük bir hikâye kurmaya çalışın. Bir süre sonra aynı denemeyi tekrar yapabilirsiniz.
Bu uygulama bilimsel olarak standartlaştırılmış bir hafıza testi değildir; tek başına hafızanızın güçlü veya zayıf olduğunu göstermez. Ancak bilgiyi hatırlamaya çalışmanın ve bilgiler arasında bağlantı kurmanın nasıl farklı deneyimler oluşturabileceğini gözlemlemek için kullanılabilir.
Daha Fazla Çalışmak Değil, Daha Etkili Öğrenmek
“Neden çabuk unutuyoruz?” sorusunun tek bir cevabı bulunmuyor. Dikkatin dağılması, bilginin yeterince işlenmemesi, benzer bilgilerle karışması ve hatırlama sırasında uygun ipuçlarına ulaşılamaması gibi birçok etken unutma deneyimimizi şekillendirebiliyor.
Bilimsel araştırmaların ortaya koyduğu önemli noktalardan biri ise şu: Öğrenmenin kalitesi, yalnızca bir bilgiyle kaç kez karşılaştığımıza bağlı değil. O bilgiyi nasıl işlediğimiz, nasıl hatırlamaya çalıştığımız ve öğrenme sürecini zamana nasıl yaydığımız da büyük önem taşıyor.
Bu nedenle bir dahaki sefere öğrendiğiniz bir bilgiyi unuttuğunuzda aynı sayfayı tekrar tekrar okumak yerine önce hatırlamaya çalışın. Ardından eksiklerinizi kontrol edin ve konuyu farklı zamanlarda yeniden ele alın.
Belki de daha kalıcı öğrenmenin yolu, hafızamıza daha fazla bilgi yüklemekten değil, öğrendiğimiz bilgilerle daha etkili bir ilişki kurmaktan geçiyor.
Kaynaklar:
- Murre, J. M. J. & Dros, J. (2015). Replication and Analysis of Ebbinghaus’ Forgetting Curve. PLOS ONE. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0120644
- Roediger, H. L. & Karpicke, J. D. (2006). Test-Enhanced Learning: Taking Memory Tests Improves Long-Term Retention. Psychological Science. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01693.x
- Dunlosky, J. ve diğerleri (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques. Psychological Science in the Public Interest. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
- Rasch, B. & Born, J. (2013). About Sleep’s Role in Memory. Physiological Reviews. https://doi.org/10.1152/physrev.00032.2012
